‘What hath God wrought’

Op 24 mei 1844 werd tussen Washington en Baltimore de eerste publieke telegraaflijn in gebruik genomen. De keuze voor de tekst “What hath God wrought” (wat heeft God gedaan) was geen spontane religieuze uitroep, maar een bewuste verwijzing naar Numeri 23:23, voorgesteld door Annie Ellsworth, dochter van de Amerikaanse patentcommissaris. Daarmee kreeg een technische demonstratie direct een culturele en morele context.

De historische betekenis van dit moment ligt niet in de boodschap zelf, maar in het type technologie dat zichtbaar werd: een elektrische, schaalbare en economisch exploiteerbare communicatielijn. Optische telegrafie bestond al, maar was beperkt in bereik, snelheid en betrouwbaarheid. Met de elektrische telegraaf werd informatie losgekoppeld van fysieke verplaatsing en onderdeel van infrastructuur.

De telegraaf was geen apparaat, maar een netwerk. Door standaardisatie van codering, institutionele inbedding en commerciële exploitatie werd besluitvorming op afstand mogelijk. Het spoorwegverkeer laat dat goed zien: tijd werd gesynchroniseerd, verkeersleiding werd uitvoerbaar en het aantal ongevallen nam af. Tegelijk ontstond een nieuwe afhankelijkheid. Een lijnbreuk betekende een systeemstoring. Efficiëntie en kwetsbaarheid groeiden samen. Dat patroon zien we opnieuw, juist nu, bij AI.

De parallel met AI ligt niet in snelheid, maar in functie. De telegraaf verplaatste informatie zonder mensen te verplaatsen; AI verplaatst delen van het denkwerk zonder dat het denken volledig bij de mens blijft. Het gaat om het genereren van teksten, het samenvatten van informatie, patroonherkenning en het voorbereiden van analyses. Technologie wordt daarmee een cognitieve component binnen organisaties.

Dat verandert de aard van expertise. Niet alleen kennis produceren, maar uitkomsten wegen, begrenzen en duiden. De afhankelijkheid verschuift van individuele competentie naar de kwaliteit van data, modellen en procesinrichting. Dit is geen breuk met eerdere automatisering, maar wel een uitbreiding naar domeinen die traditioneel als exclusief menselijk golden.

Daarmee verschuift ook de plaats waar verantwoordelijkheid ligt. Fouten zijn minder goed herleidbaar tot één professional en ontstaan vaker in de interactie tussen mens, model, data en context. In sectoren als zorg, veiligheid en publieke besluitvorming raakt dat direct aan governance: wie valideert uitkomsten, wie bepaalt toepassingsgrenzen, wie draagt de eindverantwoordelijkheid?

De bijbelse formulering van het eerste telegraafbericht gaf destijds een vertrouwd kader aan een nieuwe infrastructuur. Ook nu zoeken organisaties naar taal en structuren om met een technologie om te gaan die niet alleen een hulpmiddel is, maar een voorwaarde wordt in het werkproces.

De betekenis van Morse’ bericht ligt in die overgang: van instrument naar infrastructuur. Bij AI voltrekt zich een vergelijkbare beweging. De kernvraag verschuift van individuele vaardigheid naar de betrouwbaarheid van het geheel. Niet alleen of iemand bekwaam is, maar of het samenspel van mens, model en organisatie zo is ingericht dat uitkomsten navolgbaar, toetsbaar en corrigeerbaar zijn.

Daarmee komt aan het einde toch weer de vraag terug die in de gekozen zin besloten ligt. Heeft God de mens geschapen, of schept de mens zijn eigen kaders om het onbegrijpelijke te duiden? En wat betekent dat voor een tijd waarin cognitieve functies gedeeltelijk buiten onszelf worden belegd? Misschien vraagt AI ons minder om nieuwe antwoorden dan om een hernieuwde bepaling van wat wij onder menselijk handelen verstaan. Niet omdat denken verdwijnt, maar omdat wij opnieuw moeten expliciteren wat wij niet willen uitbesteden: oordeelsvermogen, verantwoordelijkheid en het vermogen om betekenis te geven aan wat wij zelf hebben voortgebracht.

Afbeelding: reproductie van het eerste telegraafbericht “What hath God wrought” uit de collectie van het National Museum of American History, Smithsonian Institution.