Uniek plagiaat

Reflectie naar aanleiding van de mini-retraite ‘Wie kies je om te zijn – vertragen in de versnelling’ met Roek Lips, 21 maart, Dominicanenklooster Huissen.

Identiteit is geen kern. Het is een beweging. Dat klinkt als een relativering, maar het is iets preciezer. Paul Verhaeghe zegt het zonder omwegen: het individu bestaat niet. Wij zijn uniek plagiaat; gevormd door taal, context, relaties, geschiedenis. Eigenheid is geen bezit dat je draagt; het is een verhouding die je voortdurend aangaat met alles om je heen. Die verschuiving verandert de vraag. Niet langer: wie ben ik? Maar: hoe verhoud ik mij tot wat mij vormt?

En precies daar ligt een spanning die niet opgelost wil worden. Doorlaatbaar zijn én begrenzen lijken tegengestelden. Ze zijn het niet. Leven vraagt om allebei - tegelijk, in voortdurende afstemming. Zonder doorlaatbaarheid geen contact met de wereld. Zonder begrenzing geen vorm. En zonder vorm verdwijnt onderscheid. Als alles gelijkwaardig binnenkomt, is er geen richting meer mogelijk.

Identiteit ontstaat dan ook niet uit wat er binnenkomt, maar uit wat blijft. Uit de selectie die, vaak onbewust, plaatsvindt tussen wat je toelaat, wat je buiten houdt, en wat je laat beklijven. De vraag is of die selectie bewust kan worden. Niet als controlemechanisme, maar als afstemming. Als een vorm van weten waar je op staat.

Dat onderscheid tussen houvast en richting is wezenlijker dan het lijkt. Houvast zoek je buiten jezelf; iets waarop je kunt leunen als de grond beweegt. Richting ontstaat anders. Die komt niet van buiten, maar uit de consistentie waarmee je je verhoudt aan wat er gebeurt. Stabilitas, de kunst van het blijven, is niet stilstand. Het is de grondtoon die herkenbaar blijft, ook als alles om je heen van kleur verschiet.

Groeien en rijpen zijn niet hetzelfde. Groeien is uitbreiden - meer lagen, meer bereik, meer complexiteit. Rijpen vraagt iets anders: het loslaten van wat is uitgegroeid, zodat het wezenlijke zichtbaar wordt. Een boom die bloeit wordt niet groter. Hij wordt lichter. In een tijd die zichzelf individualistisch noemt maar in werkelijkheid eenzaam is, is de reflex naar méér begrijpelijk. Maar uitbreiding lost het gemis aan richting niet op, het verdoezelt de vraag. Comfort werkt op dezelfde manier: het houdt bestaande patronen in stand, ook als ze niet meer passend zijn. Crisis onderbreekt die patronen. Niet omdat ontwrichting wenselijk is op zichzelf, maar omdat ze de vanzelfsprekendheid wegneemt en heroriëntatie mogelijk maakt. Wat anders verborgen blijft, wordt zichtbaar.

Herman Herzberger onderscheidde ruimte van leegte. Leegte is afwezigheid. Ruimte is potentie, maar potentie die begrenzing nodig heeft. Zonder begrenzing geen vorm, zonder vorm geen mogelijkheid tot betekenis.

Ik voel leegte, maar ben ruimte. Dat is geen troost. Het is een verschuiving in perspectief. Wat als leegte wordt ervaren is niet altijd afwezigheid, het kan ook de ongeordende ruimte zijn waarin nog geen vorm is aangebracht. Die vorm ontstaat niet vanzelf. Ze ontstaat in het kiezen wat blijft. En juist die keuze: wat houd ik, wholeheartedly, als deel van mijn verhouding tot het leven, is niet een beperking. Het is de plek waar identiteit werkelijk gestalte krijgt.

Overgave is het laatste wat in dit proces zichtbaar wordt. Niet als passiviteit. Niet als opgeven. Als erkenning dat niet alles maakbaar is en dat de verantwoordelijkheid niet zit in het bepalen van de uitkomst, maar in het antwoord dat je geeft. Op wat zich aandient. Op de vragen die het leven stelt.

Wie kies je om te zijn is zo geen vraag naar een vaststaande identiteit. Het is een vraag naar een voortdurende praktijk van verhouden, niet één keuze, maar een beweging die zich blijft herhalen. In kleine gebaren, in wat je wel en niet uitspreekt, in de mate waarin je doorlaatbaar durft te zijn zonder je richting te verliezen. Niet grenzeloos. Doorlaatbaar. Niet vol. Ruimte.

Afbeelding: Tall Tree and the Eye, Anish Kapoor - in front of Guggenheim Museum in Bilbao