3b3b7570

Uniek plagiaat

Sun, 22 Mar 2026 14:54:51 GMT

Identiteit als verhouding

Reflectie naar aanleiding van de mini-retraite ‘Wie kies je om te zijn – vertragen in de versnelling’ met Roek Lips, 21 maart, Dominicanenklooster Huissen.

Identiteit is geen kern. Het is een beweging. Dat klinkt als een relativering, maar het is iets preciezer. Paul Verhaeghe zegt het zonder omwegen: het individu bestaat niet. Wij zijn uniek plagiaat; gevormd door taal, context, relaties, geschiedenis. Eigenheid is geen bezit dat je draagt; het is een verhouding die je voortdurend aangaat met alles om je heen. Die verschuiving verandert de vraag. Niet langer: wie ben ik? Maar: hoe verhoud ik mij tot wat mij vormt?

En precies daar ligt een spanning die niet opgelost wil worden. Doorlaatbaar zijn én begrenzen lijken tegengestelden. Ze zijn het niet. Leven vraagt om allebei - tegelijk, in voortdurende afstemming. Zonder doorlaatbaarheid geen contact met de wereld. Zonder begrenzing geen vorm. En zonder vorm verdwijnt onderscheid. Als alles gelijkwaardig binnenkomt, is er geen richting meer mogelijk.

Identiteit ontstaat dan ook niet uit wat er binnenkomt, maar uit wat blijft. Uit de selectie die, vaak onbewust, plaatsvindt tussen wat je toelaat, wat je buiten houdt, en wat je laat beklijven. De vraag is of die selectie bewust kan worden. Niet als controlemechanisme, maar als afstemming . Als een vorm van weten waar je op staat.

Dat onderscheid tussen houvast en richting is wezenlijker dan het lijkt. Houvast zoek je buiten jezelf; iets waarop je kunt leunen als de grond beweegt. Richting ontstaat anders. Die komt niet van buiten, maar uit de consistentie waarmee je je verhoudt aan wat er gebeurt. Stabilitas, de kunst van het blijven, is niet stilstand. Het is de grondtoon die herkenbaar blijft, ook als alles om je heen van kleur verschiet.

Groeien en rijpen zijn niet hetzelfde. Groeien is uitbreiden - meer lagen, meer bereik, meer complexiteit. Rijpen vraagt iets anders: het loslaten van wat is uitgegroeid, zodat het wezenlijke zichtbaar wordt. Een boom die bloeit wordt niet groter. Hij wordt lichter. In een tijd die zichzelf individualistisch noemt maar in werkelijkheid eenzaam is, is de reflex naar méér begrijpelijk. Maar uitbreiding lost het gemis aan richting niet op, het verdoezelt de vraag. Comfort werkt op dezelfde manier: het houdt bestaande patronen in stand, ook als ze niet meer passend zijn. Crisis onderbreekt die patronen. Niet omdat ontwrichting wenselijk is op zichzelf, maar omdat ze de vanzelfsprekendheid wegneemt en heroriëntatie mogelijk maakt. Wat anders verborgen blijft, wordt zichtbaar.

Herman Herzberger onderscheidde ruimte van leegte. Leegte is afwezigheid. Ruimte is potentie, maar potentie die begrenzing nodig heeft. Zonder begrenzing geen vorm, zonder vorm geen mogelijkheid tot betekenis.

Ik voel leegte, maar ben ruimte. Dat is geen troost. Het is een verschuiving in perspectief. Wat als leegte wordt ervaren is niet altijd afwezigheid, het kan ook de ongeordende ruimte zijn waarin nog geen vorm is aangebracht. Die vorm ontstaat niet vanzelf. Ze ontstaat in het kiezen wat blijft. En juist die keuze: wat houd ik, wholeheartedly, als deel van mijn verhouding tot het leven, is niet een beperking. Het is de plek waar identiteit werkelijk gestalte krijgt.

Overgave is het laatste wat in dit proces zichtbaar wordt. Niet als passiviteit. Niet als opgeven. Als erkenning dat niet alles maakbaar is en dat de verantwoordelijkheid niet zit in het bepalen van de uitkomst, maar in het antwoord dat je geeft. Op wat zich aandient. Op de vragen die het leven stelt.

Wie kies je om te zijn is zo geen vraag naar een vaststaande identiteit. Het is een vraag naar een voortdurende praktijk van verhouden, niet één keuze, maar een beweging die zich blijft herhalen. In kleine gebaren, in wat je wel en niet uitspreekt, in de mate waarin je doorlaatbaar durft te zijn zonder je richting te verliezen. Niet grenzeloos. Doorlaatbaar. Niet vol. Ruimte.

Afbeelding: Tall Tree and the Eye, Anish Kapoor - in front of Guggenheim Museum in Bilbao

Omnes, omnia, omnino

Wed, 11 Mar 2026 10:15:51 GMT

Over Comenius, Bildung en de waarde van reizen

The body content of your post goes here. To edit this text, click on it and delete this default text and start typing your own or paste your own from a different source.

Wie kies je om te zijn

Sat, 21 Feb 2026 01:08:02 GMT

Theatercollege van Roek Lips en Bas Bons - 15 februari

De dag na Valentijn heeft iets nuchters. De symboliek is uitgewerkt, de rozen zijn ergens blijven liggen en wat overblijft is de vraag wat liefde eigenlijk betekent wanneer het niet meer wordt opgetild door ritueel of verwachting. In De Groene Afslag, een plek die zich goed leent voor dit soort tussenmomenten, kreeg die vraag vorm in de voorstelling Wie kies je om te zijn.

Wat daar gebeurde was geen verhaal over romantiek en ook geen pleidooi voor een bepaalde relatievorm. Het was eerder een onderzoek naar houding en handelen. Liefde werd niet benaderd als gevoel, maar als positie: hoe verhoud je je tot de ander wanneer het schuurt, wanneer je het niet weet, wanneer controle niet werkt en nabijheid toch gevraagd wordt.

Die benadering sloot onverwacht aan op de avond ervoor, waar in de dansvoorstelling van Isabelle Beernaert de verschillende Griekse vormen van liefde lichamelijk zichtbaar werden gemaakt. Waar die voorstelling liet zien dat liefde vele gestalten kent, bracht deze middag de vraag terug naar één niveau die daaronder ligt: wie ben je zelf in dat veld van al die mogelijke vormen?

De vragen die werden gesteld waren eenvoudig geformuleerd maar moeilijk te ontwijken. Ze gingen over verwachtingen loslaten, over de ruimte die dan ontstaat, over angst als stuurkracht en over waarachtigheid – het moment waarop wat iemand zegt, doet en is samenvallen. Niet als morele opdracht, maar als constatering dat incongruentie altijd voelbaar wordt, juist in relaties die er toe doen.

Wat zich daarmee aftekende was een verschuiving van liefde als emotie naar liefde als praktijk. Niet: wat voel je, maar: hoe handel je? Niet: wat verwacht je van de ander, maar: welke positie neem je zelf in? Dat maakt liefde minder afhankelijk van wederkerigheid en tegelijkertijd verantwoordelijker. De ander kan alleen verschijnen wanneer de ruimte niet al gevuld is met projecties, zorgreflexen of pogingen tot beheersing.

In die zin werd ook duidelijk hoe dicht liefde en leven bij elkaar liggen – l(i)eben – als twee woorden die niet alleen etymologisch, maar ook existentieel verwant zijn. De manier waarop iemand liefheeft blijkt niet los te staan van de manier waarop iemand leeft. Beide vragen komen samen in handelen onder onzekerheid: aanwezig blijven zonder te fixeren, begrenzen zonder te verharden, ruimte geven zonder te verdwijnen.

De titel Wie kies je om te zijn kreeg daardoor meerdere lagen. Het ging niet over identiteit als statisch gegeven, maar over een voortdurend proces van positionering. Kiezen betekent hier niet dat de situatie maakbaar wordt, maar dat iemand verantwoordelijkheid neemt voor zijn of haar manier van aanwezig zijn. Dat is geen eenmalige beslissing, maar een herhaald moment dat zich voordoet in kleine gebaren, in timing, in wat wel en niet wordt uitgesproken.

Opvallend was dat deze vragen niet alleen over persoonlijke relaties gingen. Ze bleken net zo relevant voor samenwerking, leiderschap en publieke verantwoordelijkheid. Ook daar draait het om ruimte laten zonder los te laten, om handelen zonder controle, om congruentie tussen woorden en gedrag. In die zin werd liefde geen privéthema, maar een lens om naar handelen in bredere zin te kijken.

Toen de bijeenkomst eindigde, was het buiten gaan sneeuwen. Geen symbolische sneeuw, maar gewoon natte vlokken die het terrein stiller maakten. Het paste bij de vertraging die de middag had gebracht: geen antwoorden, maar een aantal vragen die niet opgelost hoeven te worden om richting te geven.

Wat blijft hangen is dat liefde minder te maken heeft met wat er tussen mensen gebeurt en meer met de manier waarop iemand aanwezig is in die relatie. Als houding, als praktijk, als vorm van verantwoordelijkheid. En dat de vraag wie je kiest te zijn zich juist aandient op momenten waarop er geen script meer is.

Voor mij is dat wat deze middag zichtbaar maakte: dat liefde geen aparte categorie is naast leven en werken, maar een manier van handelen die overal doorheen loopt. Niet groot of dramatisch, maar concreet en herkenbaar in de keuzes die telkens opnieuw gemaakt worden, juist wanneer het er toe doet.

‘What hath God wrought’

Thu, 19 Feb 2026 23:53:15 GMT

Van communicatienetwerk naar cognitieve infrastructuur

Op 24 mei 1844 werd tussen Washington en Baltimore de eerste publieke telegraaflijn in gebruik genomen. De keuze voor de tekst “ What hath God wrought ” (wat heeft God gedaan) was geen spontane religieuze uitroep, maar een bewuste verwijzing naar Numeri 23:23, voorgesteld door Annie Ellsworth, dochter van de Amerikaanse patentcommissaris. Daarmee kreeg een technische demonstratie direct een culturele en morele context.

De historische betekenis van dit moment ligt niet in de boodschap zelf, maar in het type technologie dat zichtbaar werd: een elektrische, schaalbare en economisch exploiteerbare communicatielijn. Optische telegrafie bestond al, maar was beperkt in bereik, snelheid en betrouwbaarheid. Met de elektrische telegraaf werd informatie losgekoppeld van fysieke verplaatsing en onderdeel van infrastructuur.

De telegraaf was geen apparaat, maar een netwerk. Door standaardisatie van codering, institutionele inbedding en commerciële exploitatie werd besluitvorming op afstand mogelijk. Het spoorwegverkeer laat dat goed zien: tijd werd gesynchroniseerd, verkeersleiding werd uitvoerbaar en het aantal ongevallen nam af. Tegelijk ontstond een nieuwe afhankelijkheid. Een lijnbreuk betekende een systeemstoring. Efficiëntie en kwetsbaarheid groeiden samen. Dat patroon zien we opnieuw, juist nu, bij AI.

De parallel met AI ligt niet in snelheid, maar in functie. De telegraaf verplaatste informatie zonder mensen te verplaatsen; AI verplaatst delen van het denkwerk zonder dat het denken volledig bij de mens blijft. Het gaat om het genereren van teksten, het samenvatten van informatie, patroonherkenning en het voorbereiden van analyses. Technologie wordt daarmee een cognitieve component binnen organisaties.

Dat verandert de aard van expertise. Niet alleen kennis produceren, maar uitkomsten wegen, begrenzen en duiden. De afhankelijkheid verschuift van individuele competentie naar de kwaliteit van data, modellen en procesinrichting. Dit is geen breuk met eerdere automatisering, maar wel een uitbreiding naar domeinen die traditioneel als exclusief menselijk golden.

Daarmee verschuift ook de plaats waar verantwoordelijkheid ligt. Fouten zijn minder goed herleidbaar tot één professional en ontstaan vaker in de interactie tussen mens, model, data en context. In sectoren als zorg, veiligheid en publieke besluitvorming raakt dat direct aan governance: wie valideert uitkomsten, wie bepaalt toepassingsgrenzen, wie draagt de eindverantwoordelijkheid?

De bijbelse formulering van het eerste telegraafbericht gaf destijds een vertrouwd kader aan een nieuwe infrastructuur. Ook nu zoeken organisaties naar taal en structuren om met een technologie om te gaan die niet alleen een hulpmiddel is, maar een voorwaarde wordt in het werkproces.

De betekenis van Morse’ bericht ligt in die overgang: van instrument naar infrastructuur. Bij AI voltrekt zich een vergelijkbare beweging. De kernvraag verschuift van individuele vaardigheid naar de betrouwbaarheid van het geheel. Niet alleen of iemand bekwaam is, maar of het samenspel van mens, model en organisatie zo is ingericht dat uitkomsten navolgbaar, toetsbaar en corrigeerbaar zijn.

Daarmee komt aan het einde toch weer de vraag terug die in de gekozen zin besloten ligt. Heeft God de mens geschapen, of schept de mens zijn eigen kaders om het onbegrijpelijke te duiden? En wat betekent dat voor een tijd waarin cognitieve functies gedeeltelijk buiten onszelf worden belegd? Misschien vraagt AI ons minder om nieuwe antwoorden dan om een hernieuwde bepaling van wat wij onder menselijk handelen verstaan. Niet omdat denken verdwijnt, maar omdat wij opnieuw moeten expliciteren wat wij niet willen uitbesteden: oordeelsvermogen, verantwoordelijkheid en het vermogen om betekenis te geven aan wat wij zelf hebben voortgebracht.

Afbeelding: reproductie van het eerste telegraafbericht “What hath God wrought” uit de collectie van het National Museum of American History, Smithsonian Institution.

De ethiek van wat je niet ziet

Wed, 28 Jan 2026 08:41:17 GMT

Wat de ondergrond ons leert over verantwoordelijkheid

Er zijn zinnen die niet overtuigen, maar verschuiven. Ze leggen niets uit en winnen geen debat — ze veranderen het vertrekpunt.

Aansprakelijkheid volgt zorgvuldigheid, niet hiërarchie
Complexiteit zit niet in techniek, maar in stapeling van belangen, tijd en ruimte

Het zijn geen slogans. Het zijn waarnemingen. En ze vragen niet om instemming, maar om aandacht. Ze gaan over meer dan kabels en leidingen.

Wat we niet zien, ontslaat ons niet van verantwoordelijkheid. Integendeel. Onder de grond is niets neutraal. Daar liggen keuzes uit het verleden naast plannen voor de toekomst. Besluiten die ooit logisch waren, raken verknoopt met verlangens die pas later zijn ontstaan. En precies daar - buiten zicht, buiten spektakel - wordt ethiek concreet.

Wie is hier eigenlijk verantwoordelijk? Onder de grond lopen geen ranglijsten. Geen directeuren, geen wethouders, geen CEO’s. Er lopen leidingen. Kabels. Buisleidingen. Sommige jong, sommige oud. Sommige vitaal, sommige op sterven na dood. En telkens weer komt de vraag boven - meestal pas als het misgaat: Wie had hier eigenlijk moeten opletten? Het verrassende antwoord is: niet ‘degene bovenin’, niet ‘de grootste partij’, niet ‘de overheid’. Maar: degene die op dat moment iets te doen had — en het niet zorgvuldig genoeg deed.

De aannemer die dacht: het zal hier wel lopen. De netbeheerder die wist dat de tekening ‘ongeveer’ klopte. De gemeente die coördineerde, maar niet regisseerde. Niemand is automatisch schuldig. Maar niemand kan zich verschuilen. Dat is ongemakkelijk. En tegelijk buitengewoon volwassen.

Zorgvuldigheid is geen gevoel en ook geen morele kwaliteit. Het is geen ‘ik bedoelde het goed’. Zorgvuldigheid is: weten wat jouw rol is, weten wat je wél en niet weet en handelen alsof jouw stap ertoe doet. Niet omdat jij de baas bent. Maar omdat jij er staat. Onder de grond werkt hiërarchie slecht. De leiding trekt zich er niets van aan.

‘Maar het is toch gewoon technisch ingewikkeld?’ dat zeggen we vaak. En het klinkt geruststellend. Want techniek kun je uitbesteden. Complexiteit niet. De leiding zélf is zelden het probleem. Die doet meestal precies wat hij al decennia doet: vervoeren, geleiden, dragen. De moeilijkheid zit erboven — bij ons. Bij belangen die elkaar niet kennen maar wel kruisen.Bij agenda’s die niet samenvallen. Bij projecten die net niet tegelijk lopen. Bij ruimte die er fysiek simpelweg niet is. De ondergrond is geen spreadsheet. Je kunt niets inschuiven zonder iets anders te raken.

Tijd stapelt zich wat vandaag logisch lijkt, is dat morgen niet meer. Een gasleiding uit 1975 had geen warmtenet in gedachten. Een warmtenet uit 2025 houdt geen rekening met een glasvezelproject dat twee jaar eerder ‘even snel’ is aangelegd. Iedereen werkt vanuit zijn eigen tempo. De ondergrond dwingt die tempo’s samen. Dat is geen technisch probleem. Dat is een relationeel probleem.

Ruimte is niet neutraal , onder de grond is ruimte schaars. Niet symbolisch, maar letterlijk. Leidingen hebben veiligheidszones. Onderhoudsstroken. Onzichtbare buffers. Ze vragen niet om toestemming — ze nemen ruimte in. En elke nieuwe functie doet dat opnieuw. Daarmee wordt de ondergrond een plek waar keuzes zichtbaar worden. Of juist pijnlijk onzichtbaar blijven, tot het kraakt.

Misschien is de ondergrond daarom zo fascinerend. Niet vanwege de techniek — maar vanwege wat hij (of zij?) onthult. Dat verantwoordelijkheid geen piramide is. Maar een netwerk. Dat complexiteit niet ontstaat door moeilijke dingen, maar door veel begrijpelijke dingen tegelijk . En dat vertrouwen hier niet betekent: “we laten het los”, maar juist: “we nemen onze rol serieus”. Onder de grond is niemand de baas. Maar iedereen doet ertoe. En misschien is dat precies de les die boven de grond nog steeds oefening vraagt.

The rest is silence

Thu, 01 Jan 2026 14:51:39 GMT

Over Hamnet, verlies en de grenzen van betekenis

Sommige films laten zich niet navertellen. Zij vragen geen oordeel, maar aandacht. Hamnet is zo’n film: geen klassiek drama, geen rouwverhaal met een boog, maar een beschouwing over wat verlies met tijd, taal en nabijheid doet. De tekst die volgt is geen recensie, maar een poging om stil te staan bij wat zichtbaar wordt wanneer betekenis niet meer vanzelf spreekt.

“ The rest is silence .” Het zijn de laatste woorden van Hamlet. Woorden die geen antwoord geven, geen conclusie trekken en niets oplossen. Ze markeren geen voltooiing, maar een grens: hier houdt de taal op. Niet omdat alles gezegd is, maar omdat wat rest niet meer gezegd kan worden. Juist daarom keren deze woorden telkens terug wanneer het gaat over verlies, afscheid en datgene wat niet meer terugkomt. In Hamnet — en in de verfilming ervan (2025) — staat die grens centraal. De dood van een kind vormt niet zozeer een narratief keerpunt als wel een blijvende verstoring. Wat verdwijnt is niet alleen een leven, maar een toekomst die al begonnen was. Het huis blijft staan, de dagen volgen elkaar op, maar de tijd is uit zijn verband geraakt.

Rouw wordt hier niet gepresenteerd als een innerlijke fase die doorleefd en afgesloten kan worden. Zij manifesteert zich relationeel: tussen mensen die hetzelfde verlies dragen, maar niet op dezelfde manier. De afwezigheid van het kind werkt door in blikken, in stilte, in afstand. Wat gedeeld werd, kan niet meer gedeeld worden zoals voorheen. Wat rest, is geen leegte, maar een nieuwe — vaak onhandige — ordening van nabijheid en terugtrekking. Deze spanning is niet nieuw. Zij loopt als een onderstroom door het werk van William Shakespeare zelf. Zijn toneelstukken zijn bevolkt door figuren die proberen te spreken waar woorden tekortschieten. Hamlet aarzelt, Lear verdwaalt, Macbeth probeert het onomkeerbare ongedaan te maken. Steeds opnieuw wordt zichtbaar hoe taal zowel onthult als faalt.

“ Give sorrow words; the grief that does not speak whispers the o’er-fraught heart and bids it break. ” De regel uit Macbeth klinkt als een pleidooi voor spreken, voor het vinden van woorden voor verdriet. Maar Shakespeare is te scherpzinnig om daarin een eenvoudige oplossing te zien. Even vaak laat hij zien dat spreken ontregelt, blootlegt en beschadigt. Niet iedere rouw verdraagt taal. Niet iedere waarheid laat zich uitspreken zonder verlies.

In Hamnet wordt die ambiguïteit zorgvuldig vastgehouden. De ene ouder zoekt vorm, ordening en afstand; de ander blijft nabij het lichamelijke, het herinnerde, het concrete. Geen van beide houdingen wordt verheven of gecorrigeerd. De tragiek ligt niet in het verschil zelf, maar in het ontbreken van een gemeenschappelijke ruimte waarin dat verschil gedragen kan worden. Hier raakt het verhaal aan een existentiële kern. Afscheid is zelden symmetrisch. Mensen verliezen niet alleen wat hen lief is, maar ook de vanzelfsprekendheid van wederkerigheid. Dat geldt voor de dood, maar ook voor andere vormen van onherroepelijk verlies: relaties die eindigen zonder afronding, levensfasen die voorbijgaan zonder overgangsritueel, mogelijkheden die niet zijn gerealiseerd en dat ook nooit meer zullen worden.

Filosofen hebben dit tekort aan afronding steeds opnieuw benoemd. Martin Heidegger zag in de eindigheid geen randverschijnsel, maar de kern van het menselijk bestaan: het leven wordt pas werkelijk verstaan tegen de achtergrond van zijn eindigheid. Vergankelijkheid is geen ongeluk dat ons overkomt, maar de voorwaarde waaronder betekenis überhaupt ontstaat. Tegelijkertijd biedt die gedachte weinig troost wanneer het verlies zich concreet aandient. Ook bij Hannah Arendt klinkt een verwante spanning. Zij benadrukt dat menselijk handelen altijd plaatsvindt in een web van relaties, waarin gevolgen zich niet laten beheersen of terugnemen. Wat eenmaal in de wereld is gezet — een woord, een daad, een leven — kan niet worden ingetrokken. Afscheid is daarmee geen privé-aangelegenheid, maar een breuk in een gedeelde wereld.

Wat Hamnet zichtbaar maakt, is dat rouw zich precies in dat web nestelt. Niet als iets wat zich afspeelt in het innerlijk alleen, maar als een verschuiving in het relationele weefsel. Stilte wordt daar een vorm van spreken. Afstand een manier van blijven. Niet uit kilte, maar uit onvermogen om anders aanwezig te zijn.

“ To be, or not to be .” De beroemde vraag uit Hamlet wordt vaak gelezen als een filosofische overweging over leven en dood. Maar zij kan ook gelezen worden als een vraag naar volhouden: hoe te zijn wanneer wat was niet meer is. Hoe aanwezig te blijven in een werkelijkheid die onherstelbaar veranderd is. De vraag is niet of het leven doorgaat — dat doet het altijd — maar hoe. In dat licht krijgen Hamlets laatste woorden hun volle gewicht. The rest is silence is geen slotakkoord, maar een erkenning. Niet alles wordt uitgesproken. Niet alles wordt begrepen. Niet alles vindt zijn vorm. En misschien hoeft dat ook niet. Vergankelijkheid dwingt tot bescheidenheid. Zij onderbreekt de neiging om betekenis te sluiten, om ervaringen te verheffen tot lessen of inzichten. Wat verdwijnt, verdwijnt. Wat niet is gezegd, blijft onuitgesproken. Wat verloren is, keert niet terug — ook niet in herinnering, ook niet in taal, ook niet in kunst.

En toch blijft er iets. Geen oplossing, geen afronding, maar een vorm van aanwezigheid die niet afhankelijk is van antwoord. Misschien is dat wat stilte hier betekent: niet de afwezigheid van betekenis, maar het punt waarop betekenis niet langer kan worden afgedwongen. The rest is silence. Niet als berusting. Niet als verlossing. Maar als erkenning van de grens waar menselijk begrijpen eindigt — en het leven, hoe gebroken ook, verdergaat.

Tussenruimte

Sat, 13 Dec 2025 21:01:26 GMT

Veiligheid tussen beheersing en vertrouwen

“ Zwischen Reiz und Reaktion liegt ein Raum.
In diesem Raum liegt unsere Macht zur Wahl unserer Reaktion.
In unserer Reaktion liegen unsere Entwicklung und unsere Freiheit .”
Viktor E. Frankl

Er is een ruimte waar het werkelijk spannend wordt. Niet daar waar alles vastligt. En ook niet daar waar alles wordt losgelaten. Maar ertussenin.

Viktor Frankl beschreef die ruimte als het moment tussen prikkel en reactie — de plek waar keuze, ontwikkeling en vrijheid ontstaan. Die gedachte heeft me lang beziggehouden. Gaandeweg begon ik diezelfde tussenruimte te herkennen in hoe wij over veiligheid spreken. Of beter: in hoe we haar vaak mislopen.

Veiligheid verschijnt zelden aan de uitersten. Niet in volledige beheersing, en ook niet in grenzeloos vertrouwen. Zij ontstaat in de ruimte daartussen: waar structuur houvast biedt, maar niet verstikt; waar vertrouwen ruimte geeft, maar niet onthecht. Die tussenruimte is kwetsbaar , maar ook krachtig. En precies daar wordt veiligheid mogelijk. Lange tijd hebben we veiligheid vooral gezocht aan de kant van beheersing. Regels, protocollen, controlemechanismen. Begrijpelijk — onzekerheid vraagt om houvast. Maar waar beheersing het gesprek vervangt, verdwijnt verantwoordelijkheid. Mensen leren volgen in plaats van afwegen. Signaleren wordt risicomijdend, niet zorgzaam.

Aan de andere kant ligt het ideaal van vertrouwen: loslaten, ruimte geven, autonomie. Ook dat klinkt aantrekkelijk. Maar waar vertrouwen geen bedding heeft, wordt kwetsbaarheid een last in plaats van een kracht. Zonder structuur verdampt verantwoordelijkheid evenzeer. Wat mij steeds duidelijker wordt, is dat veiligheid precies dáár ontstaat waar mensen ruimte ervaren om te handelen zonder te hoeven vluchten — niet in regels, en niet in vrijblijvendheid. Veiligheid als tussenruimte. Voldoende structuur om te dragen. Voldoende vertrouwen om verantwoordelijkheid mogelijk te maken. In die ruimte durven mensen te zeggen wat ze zien. Twijfels hoeven niet te worden weggepoetst, maar mogen worden gedeeld. Risico’s worden niet ontkend, maar gedragen. Veiligheid verschijnt dan niet als belofte vooraf, maar als gevolg achteraf. Niet als resultaat van perfecte beheersing, maar van volwassen omgang met onzekerheid.

Veiligheid is een van de meest gebruikte begrippen in bestuur, beleid en organisaties. We spreken over veilige werkomgevingen, veilige processen, veilige systemen, veilige samenlevingen. Veiligheid wordt beloofd, geëist, gemeten en verantwoord. Juist door dat intensieve gebruik is het begrip diffuus geworden. Het fungeert tegelijk als norm, geruststelling en moreel anker. Het is veilig verklaard . Die formulering suggereert een toestand die bereikt en vastgehouden kan worden. In werkelijkheid verhult zij hoe relationeel, gelaagd en onzeker veiligheid in wezen is. Daarom is een herpositionering nodig. Veiligheid is geen doel op zichzelf. Zij laat zich niet afdwingen, garanderen of volledig beheersen. Veiligheid ontstaat wanneer omstandigheden zó zijn ingericht dat risico’s hanteerbaar worden, dilemma’s bespreekbaar blijven en onzekerheid niet wordt weggedrukt, maar verdragen. Veiligheid is geen vaste toestand, maar een dynamisch verschijnsel — zichtbaar in gedrag, besluitvorming en cultuur.

Wat we in veel veiligheidspraktijken zien, is geen gebrek aan zorg, maar een poging om onzekerheid uit te bannen. Incidenten hebben gevolgen. Aansprakelijkheid, publieke verantwoording en reputatierisico’s oefenen druk uit. In die context ontstaat een reflex van regels en controle. Niet uit kwade wil, maar uit angst. Deze onderlaag — vaak aangeduid als blame avoidance — is menselijk en begrijpelijk. Maar zolang zij onbesproken blijft, ondermijnt zij precies datgene wat zij zegt te beschermen.

Hier raakt veiligheid aan verantwoordelijkheid. Veiligheid als voorwaarde betekent dat mensen zich voldoende veilig moeten weten — juridisch, organisatorisch én psychologisch — om risico’s te benoemen, twijfels te uiten en afwegingen te maken. Zonder die voorwaarde verschraalt handelen tot naleving. Verantwoordelijkheid maakt plaats voor volgzaamheid. Signalen worden pas zichtbaar wanneer zij incidenten zijn geworden.

Een volwassen veiligheidsbenadering is daarom per definitie gelaagd . Zij omvat governance, wet- en regelgeving, toezicht en verantwoording. Maar zij is daartoe niet te reduceren. Even essentieel is psychologische veiligheid: de ruimte om fouten te bespreken zonder angst voor sancties, om onzekerheid te delen zonder gezichtsverlies, om morele dilemma’s open te leggen zonder dat het gesprek direct polariseert. En altijd speelt context mee. Veiligheid ziet er anders uit in een havengebied dan in de zorg, anders in een industriële keten dan in een bestuurlijk netwerk. Universele veiligheidslogica bestaat niet.

In die zin verschuift het perspectief van beheersing naar verantwoord handelen. Niet de afwezigheid van risico staat centraal, maar de volwassen omgang ermee. Niet controle als sluitstuk, maar veiligheid als voorafgaande ruimte waarin professionele oordeelsvorming mogelijk wordt. Wanneer die ruimte er is, verschijnt veiligheid niet als norm, maar als consequentie.

Veiligheid kan zo worden begrepen als indicator : een signaal dat structuren, cultuur en menselijk handelen op elkaar zijn afgestemd. Waar veiligheid voelbaar is, functioneren verantwoordelijkheid, aanspreekbaarheid en reflectie. Waar zij ontbreekt, stapelen regels zich op terwijl het gesprek verdwijnt. Veiligheid als resultaat is daarmee geen bewijs van perfecte beheersing, maar van volwassen omgang met onzekerheid.

Deze benadering maakt de ambitie tegelijk bescheiden en fundamenteel. Bescheiden, omdat zij erkent dat absolute veiligheid een illusie is. Fundamenteel, omdat zij werkt aan de condities waaronder verantwoord handelen mogelijk wordt. In een context van toenemende complexiteit is veiligheid niet langer iets wat aan het einde wordt vastgesteld, maar iets wat aan het begin wordt gecreëerd. Veiligheid ontstaat niet in controle, en ook niet in loslaten — maar in de ruimte ertussen. In die tussenruimte.

Mato Oput

Thu, 06 Nov 2025 23:58:24 GMT

Over recht, verantwoordelijkheid en de moed om te verbinden

Ik ben in Bologna. Ja, die stad van de saus, maar ook van de oudste universiteit van Europa, opgericht in de elfde eeuw. Een stad met de langste zuilengangen ter wereld, meer dan veertig kilometer aan portici die beschutting bieden tegen zon en regen. Onder die bogen liepen eeuwenlang studenten, rechters, geestelijken, allemaal op zoek naar orde in een wereld die voortdurend veranderde. Hier werd het fundament gelegd van wat wij de rechtstaat noemen. Het idee dat niemand boven de wet staat, dat macht begrensd moet worden, dat woorden zwaarder mogen wegen dan wapens.

Ik ben hier voor nascholing, en het gaat – hoe kan het anders – over recht, over de staat, over de vraag wat een samenleving bij elkaar houdt als de zekerheden afbrokkelen. We spreken over de hoekstenen: vertrouwen, gelijkwaardigheid, de bereidheid om de ander het voordeel van de twijfel te gunnen. Over hoe die hoekstenen onder druk komen te staan wanneer angst het overneemt. Over de groei van partijen die orde beloven door uitsluiting, identiteit door afbakening, vrijheid door beperking. Ze noemen het bescherming, maar feitelijk gaat het over wantrouwen. In zo’n context krijgt recht een andere klank. Niet meer als waarborg, maar als wapen. We gebruiken wetten om te beheersen, niet om te beschermen. We vergeten dat de rechtstaat geen vanzelfsprekendheid is, maar een moreel contract tussen mensen die bereid zijn zichzelf te begrenzen. Zonder vertrouwen blijft er alleen toezicht over.

Hannah Arendt schreef dat macht en geweld tegengestelden zijn: waar het een groeit, verdwijnt het ander. En ze schreef dat vergeving het begin van vrijheid is, omdat ze ons bevrijdt van de keten van oorzaak en gevolg. Vergeving maakt het mogelijk opnieuw te handelen, niet gebonden aan wat er eerder misging. Ze bedoelde geen religieuze vergeving, maar een menselijke daad: het loslaten van de eis dat het verleden eerst moet kloppen voordat we verder kunnen.

Zo ook het concept Mato Oput , een ritueel uit Noord-Oeganda. Het vindt plaats als er iets onherstelbaars is gebeurd: een doodslag, een verraad, een breuk die families uit elkaar heeft getrokken. De betrokkenen komen samen, spreken uit wat is gebeurd en drinken vervolgens een bittere drank, gemaakt van de wortel van de oput-boom. De bitterheid wordt gedeeld. Niet om te verzoeten of te vergeten, maar om te erkennen dat het verleden niet meer te herstellen is. De daad blijft, de keuze om verder te gaan ook. Mato Oput is de tegenhanger van ons strafrecht. Het vraagt niet om boete, maar om verantwoordelijkheid. Niet om vergelding, maar om de moed iets niet te doen: niet terug te slaan, niet weg te kijken, niet te verharden. Het is een oefening in ruimte innemen en tegelijk ruimte laten bestaan. Het bittere aanvaarden als deel van het leven, zonder erdoor verteerd te raken.

In Nederland kennen we daar weinig woorden voor. Wij spreken liever over procedures, over schade en compensatie. We willen dat iemand aansprakelijk is, dat het afgedaan kan worden. Maar er zijn dingen die niet af te doen zijn. Verlies, vernedering, vertrouwen dat ooit vanzelfsprekend was en dat nu niet meer is – daar bestaat geen compensatie voor. Er is alleen de keuze hoe we ermee omgaan: of we de pijn uitbesteden aan systemen, of dat we de verantwoordelijkheid zelf weer durven dragen.

Ik geloof dat de rechtstaat uiteindelijk niet rust op wetten, maar op relaties. Niet op regels die ons scheiden, maar op verbindingen die we onderhouden. Recht krijgt pas betekenis wanneer het verankerd is in menselijkheid, wanneer verantwoordelijkheid meer is dan aansprakelijkheid,
en vrijheid niet de afwezigheid van grenzen betekent, maar het vermogen om ze bewust te dragen. Mato Oput laat zien dat recht pas zin krijgt wanneer het in contact staat met leven. Dat vergeving niet uitwissen is, maar erkennen wat bestaat. Dat betekenis ontstaat op het moment dat we elkaar niet langer veroordelen, maar begrijpen. En dat verantwoordelijkheid niet altijd handelen is, soms juist het vermogen om iets niet te doen – om ruimte te laten, zodat de ander kan bestaan. Wellicht de essentie van samenleven: niet streven naar een wereld zonder breuken, maar de bereidheid die breuken te dragen zonder de verbinding te verliezen. Daar, in die spanning tussen weten en niet-weten, tussen recht en relatie, ontstaat zingeving. Niet als theorie, maar als houding: menselijkheid als recht, verbondenheid als voorwaarde van vrijheid.

Foto: Binnentuin van Archiginnasio van Bologna

Outside in - het ongemak van niet-weten

Sat, 01 Nov 2025 10:11:11 GMT

Over onzekerheidsbekwaamheid, bestuur en de moed om te luisteren

De titel van het SIOO-symposium Inside-out transition in the boardroom suggereerde een beweging van binnen naar buiten: van reflectie naar handelen, van persoonlijk inzicht naar bestuurlijke praktijk. Deze reflectie draait die richting om. Outside in beschrijft de omgekeerde beweging — het vermogen om wat zich buiten ons aandient weer naar binnen te laten werken. Niet als tegendraadse houding, maar als oefening in ontvankelijkheid: luisteren voordat we spreken, waarnemen voordat we duiden.

Soms opent zich een ruimte in het denken. Niet omdat we meer weten, maar omdat we iets loslaten. Het symposium liet zo’n ruimte ontstaan: een veld waarin weten geen zekerheid bood, maar een vraag werd die dieper reikte dan de antwoorden. In die ruimte klonk iets essentieels door: dat besturen meer vraagt dan kennis of beheersing. Het vraagt om besef van mens-zijn — om de moed te vertragen, te luisteren, en betekenis niet te verwarren met resultaat. We zijn gewend governance te begrijpen als structuur, als systeem. Transparantie, controle, voorspelbaarheid. Maar onder die laag ligt een mensbeeld dat zelden wordt bevraagd: het beeld van het autonome individu — rationeel, verantwoordelijk, maakbaar. Een mens die zichzelf bestuurt zoals hij ook de organisatie bestuurt. Wat als juist dát beeld de beperking is geworden? Wat als de echte transitie niet buiten ons ligt, maar in de manier waarop wij weten, spreken en waarnemen?

Aby Warburg beschreef ooit de mens als een wezen dat een denkruimte van bezonnenheid kan scheppen tussen zichzelf en de wereld: een ruimte waarin hij niet onmiddellijk handelt of oordeelt, maar betekenis laat ontstaan. Niet als passieve terughoudendheid, maar als actieve vorm van menselijkheid. Heidegger zou het later Gelassenheit noemen: het vermogen om het denken te laten luisteren, om taal niet te gebruiken maar te laten spreken. Beiden wijzen naar hetzelfde: dat weten pas wijsheid wordt wanneer het zich openstelt voor wat zich nog niet laat begrijpen.

Tijdens het congres sprak Paul Verhaeghe over kennis, wijsheid en macht — niet als hiërarchie, maar als spanningsdriehoek. Zijn verwijzing naar de Socratische paradox je mehr ich weiss, desto mehr ich weiss, dass ich nichts weiss klonk niet als intellectuele bescheidenheid, maar als een ethische oproep. Het niet-weten is geen tekort, maar een grondhouding: de erkenning dat kennis nooit neutraal is, maar ingebed in relaties, macht, taal en verlangen. Weten vraagt daarom om bezonnenheid, om de bereidheid stil te staan bij wat onze kennis voortbrengt én uitsluit.

In die zin is onzekerheidsbekwaamheid niet slechts een moderne term, maar een oud vermogen: het vermogen om te blijven handelen zonder het overzicht te verliezen in complexiteit, en zonder de illusie van controle te koesteren. Het vraagt om een ander ritme. Minder snelheid, meer resonantie. Minder beheersing, meer betekenis. Minder ik, meer wij. Besturen wordt dan niet de kunst van het besluiten, maar de kunst van het dragen.

Taal is in dit alles niet alleen gereedschap, maar drager van werkelijkheid. Ze kan sluiten of openen. Ze kan de wereld kleiner maken, of juist tot leven brengen. Zoals Desmond Tutu zei: taal maakt de realiteit die ze beschrijft. Language does not just describe reality. Language creates the reality it describes. De vraag is dus niet alleen wat wij zeggen, maar welke wereld wij met onze woorden mogelijk maken.

Daarom ook de afbeelding van die boekenwand van Anouk Kruithof – onderdeel van de vaste collectie van Museum Voorlinden in Wassenaar – met de welluidende titel Enclosed content chatting away in the colour invisibility . Het werk is poëtisch, licht ironisch en precies goed vervreemdend. Het roept Warburg en Heidegger tegelijk op: het gesloten systeem dat tóch spreekt, de verborgen dialoog tussen kennis, taal en tijd. Een stille herinnering dat weten niet bestaat zonder luisteren, en dat betekenis niet ontstaat door te grijpen, maar door aanwezig te zijn.

De twee dagen bij SIOO waren geen leerervaring in de klassieke zin, maar een oefening in aanwezigheid — een oefening in het durven verblijven in de ruimte tussen weten en niet-weten, tussen systeem en leven, tussen spreken en luisteren. Die ruimte is niet comfortabel. Ze schuurt, stelt bloot, vraagt terughoudendheid waar we gewend zijn richting te geven. Maar juist daar, in dat ongemak, begint het echte gesprek: met onszelf, met elkaar, met de wereld die we proberen te verstaan. Dat is de binnenkant van verdiepte governance — niet het antwoord dat richting geeft, maar de vraag die ruimte schept.

SIOO Symposion: Inside-Out Transition in the Boardroom (30 en 31 oktober 2025) - afbeelding Anout Kruithof

Das Ich setzt sich selbst

Sat, 25 Oct 2025 19:40:01 GMT

„ Es ist zugleich das Handelnde, und das Produkt der Handlung…"
Johann Gottlieb Fichte

Gister schreef ik over het herfsttij — het moment waarop een beschaving nog eenmaal oplicht in verfijning, terwijl haar bezieling al aan het verdwijnen is. Vanmiddag keek ik naar Das Verschwinden des Josef Mengele. Een film over een man die, in plaats van te sterven, langzaam oplost. Een man die ooit dacht dat kennis en rationaliteit hem boven het menselijke verhieven — arts, wetenschapper, overtuigd van zijn eigen autonomie.

Hij noemde zichzelf geen Todesengel, die naam gaven anderen hem — de overlevenden van Auschwitz. Maar in zijn denken herkende hij zich eerder als verlichte schepper, een mens die meende boven goed en kwaad te staan. Hij was doordrenkt van de taal van de rede, van het ideaal van zuiverheid, van de gedachte dat het Ich zichzelf schept. Alsof Fichte’s „ Das Ich setzt sich selbs t“ niet de oorsprong van bewustzijn, maar een mandaat tot almacht betekende.

Wat hij vergat — of bewust negeerde — was het vervolg van Fichte’s zin: „ Es ist zugleich das Handelnde, und das Produkt der Handlung…“ Het Ich is niet alleen handelend, maar ook gevormd door zijn handelen. Mengele nam de eerste helft als dogma, en schrapte de tweede. Zo bleef slechts de daad over, zonder terugslag, zonder spiegel. De verlichte god die zichzelf voortbrengt, maar nergens meer in wordt teruggezien.

Maar waar Fichte het bedoelde als een oproep tot bewustwording — het Ich dat zichzelf hervindt in relatie tot de wereld — gebruikte Mengele het als vrijbrief. Niet als moreel beginsel, maar als ontheffing van verantwoordelijkheid . Zijn “zelfzetting” werd geen bewustzijn, maar almacht: een Ik zonder spiegel, een mens die zichzelf tot principe verklaarde en daarmee ophield mens te zijn.

De film laat zien wat er overblijft wanneer dat denken werkelijkheid wordt. Een man die niet alleen vlucht voor zijn verleden, maar ook voor de werkelijkheid zelf. Schuld en geweten kunnen niet bestaan in zo’n universum: ze vereisen immers een ander. Een blik van buiten, een grens, een tegenstem. Mengele leeft voort in een wereld zonder kijkers, gevangen in de echo van zijn eigen rede. Zijn autonomie blijkt schijnvrijheid: een eindeloze herhaling van zichzelf.

De paradox van ontkenning is dat ze niet stilzet, maar uitwist . Wie weigert te zien, houdt niet vast aan het oude beeld, maar wist het beeld juist uit. Wat overblijft is een schaduw zonder lichaam. In Jungiaanse zin is dat de ultieme amputatie: de mens die zijn schaduw ontkent, wordt zijn schaduw.

Er is geen kwaad dat zo koud is als het kwaad dat zichzelf niet meer herkent. Niet de demonische woede van de dader, maar de leegte van de ontkenner. Geen haat, geen spijt, alleen vacuüm — het spiegelbeeld van waarheid. Serebrennikov toont dat niet met drama, maar met stilte. Geen boete, geen inzicht, geen dood met waardigheid — slechts een verdwijnend spoor in het zand. De zee neemt hem mee, onverschillig. Het water — het element zonder vorm — wist het laatste restje orde uit dat hij dacht te belichamen.

En daar was Huizinga weer. Aan het einde van een tijdperk dat zijn eigen schoonheid en rationaliteit tot het uiterste dreef — tot het breekpunt. Ook Mengele is zo’n herfsttijfiguur, maar dan van de moderniteit zelf: het moment waarop kennis haar ziel verliest, autonomie omslaat in leegte en het denken zichzelf verteert. Een beschaving die haar schaduw niet meer draagt, wordt schaduw.

Dat is de eigenlijke boodschap — niet moreel, maar existentieel. Dat waarheid alleen kan bestaan in de ruimte tussen mensen. In de spiegeling van de ander, in het erkennen van wat niet klopt. Waar die spiegel verdwijnt, ontstaat geen duisternis, maar leegte. En leegte is erger dan kwaad, omdat ze niets meer terugkaatst. De Todesengel van Auschwitz — die zichzelf tot god had gemaakt — verloor uiteindelijk ook die goddelijkheid. Wat overbleef was niet verhevenheid, maar leegte: een bestaan zonder spiegel, zonder tegenspel, zonder contour. Herfsttijloos.

Film: Das Verschwinden des Josef Mengele (2024), regie Kirill Serebrennikov , naar de roman van Olivier Guez (La Disparition de Josef Mengele, Prix Renaudot 2017).

Herfsttij

Fri, 24 Oct 2025 22:55:09 GMT

Over wat blijft, wanneer de vormen verdwijnen

Wanneer Johan Huizinga in 1919 zijn Herfsttij der Middeleeuwen publiceert, schrijft hij geen gewone geschiedenis. Hij legt niet alleen de feiten van een periode vast, maar de gemoedstoestand van een beschaving op de drempel van verandering. Huizinga ziet in de late middeleeuwen een tijd die zijn eigen schoonheid tot het uiterste heeft gedreven – een wereld die in haar laatste bloei haar meest verfijnde vormen en gevoelens toont, terwijl de levenskracht die haar droeg al tanend is. In die overdaad aan symboliek, rituelen en vormen zag hij zowel het hoogtepunt als het einde van een cultuur.

Zijn inzicht is tijdloos. Elk tijdperk kent zo’n fase van overrijpheid: het moment waarop een beschaving zichzelf nog eens uitbundig tot expressie brengt, terwijl de bezieling waarop ze rust langzaam verdwijnt. Wat Huizinga beschreef als de herfst van de middeleeuwen is geen afgesloten hoofdstuk, maar een terugkerend patroon in de geschiedenis van de mens: een cyclus van groei, bloei en verinnerlijking, waarin het oude zich uitput en het nieuwe nog geen gestalte heeft gevonden.

Misschien bevinden ook wij ons in zo’n herfsttij. Onze tijd is doordrenkt van kennis, beelden, meningen en mogelijkheden. We beschikken over ongekende vrijheid, maar ook over een vermoeid bewustzijn. Waar de middeleeuwse mens zich nog omgaf met symbolen die de wereld betekenis gaven, omringen wij ons met informatie die haar juist versnipperd. De vorm leeft voort, maar de inhoud vervluchtigt; de stem van het individu klinkt luider dan ooit, maar zelden nog in samenhang. Huizinga zag in de late middeleeuwen hoe gevoelens zich tot vormen verharden: de devotie werd ceremonieel, de liefde gestileerd, de dood verheerlijkt. De cultuur werd zelfbewust, reflectief, en juist daardoor tragisch. In onze tijd lijkt iets dergelijks te gebeuren – niet met religie of ridderlijkheid, maar met zelfbewustzijn zelf. De mens van nu kent zichzelf tot in de kleinste uithoeken, maar verliest zich in die kennis. De blik naar binnen is scherp, maar niet meer geworteld in iets groters.

Tegen die achtergrond is het opnieuw denken over humaniteit geen nostalgische oefening, maar een noodzaak. Ook Huizinga zelf vond na zijn Herfsttij een nieuwe oriëntatie in het humanisme van Erasmus: een denken dat niet op macht of vooruitgang was gericht, maar op maat, redelijkheid en morele gevoeligheid. In de tussenruimte van een verdwijnende wereld en een nog ongevormde toekomst zag hij de mens als schakel – niet als middelpunt, maar als wezen dat zich steeds opnieuw moet verhouden tot betekenis.

Wat zou zo’n humanistische herbezinning vandaag kunnen betekenen? Waarschijnlijk niet de herhaling van het klassieke geloof in de mens als maat der dingen, maar het zoeken naar een besef van verbondenheid dat verder reikt dan het zelf. Een mensbeeld waarin niet autonomie, maar wederkerigheid de kern vormt; waarin rationaliteit niet wordt afgewezen, maar ingebed in aandacht, vertrouwen en zorg. Huizinga’s herfsttij leert ons dat verval en voltooiing twee gezichten zijn van hetzelfde proces. De herfst is geen verlies, maar onthulling — de tijd waarin zichtbaar wordt wat gegroeid is, wat behouden wil worden, en wat zijn betekenis heeft uitgeput. Zo kan ook onze tijd worden gelezen: niet als ondergang, maar als moment van oogst.

Wanneer we de tekenen van uitputting herkennen zonder ze te veroordelen, ontstaat ruimte voor iets nieuws. Wat op het eerste gezicht decadentie lijkt, kan blijken de noodzakelijke overgang te zijn naar een andere vorm van leven — een tijd die haar kleur nog eenmaal verdicht voordat ze afvalt en vruchtbaar wordt voor wat komt. Een toekomstige humaniteit zal uit die zaden moeten groeien. Niet uit een nieuw systeem van waarden, maar uit een herwonnen gevoel van maat. Niet uit geloof in vooruitgang, maar uit vertrouwen in wording. En misschien — om Huizinga recht te doen — uit de moed om te zien wat sterft, zonder het onmiddellijk te willen vervangen.

Dat is de kracht van het begrip herfsttij: het herinnert ons eraan dat een cultuur, net als een mens, niet eindigt in haar neergang, maar juist daar haar rijpste inzicht kan vinden. De herfst is de tijd waarin het wezenlijke zichtbaar wordt, los van vorm; waarin betekenis niet verloren gaat, maar lichter, soberder, helderder terugkeert. Zo bezien is de herfst niet het einde van betekenis, maar het ogenblik waarop zij opnieuw geboren wordt — in haar kwetsbaarheid, haar eindigheid, en haar vermogen om weer te ontkiemen. In dat zien, in die aandacht, ligt het begin van iets nieuws. Stiller misschien. Maar daarom niet minder levend.

Randen van de regel

Tue, 30 Sep 2025 18:23:44 GMT

Voorzichtigheid als overlevingsstrategie

Vandaag werd mijn bijbelkennis getest. We spraken over regels – over hoe wij ze niet alleen volgen, maar vaak zelf strenger maken dan ze bedoeld zijn. Hij vroeg: “Weet jij eigenlijk precies wat de slang tegen Eva zei?” Ik wist het niet. Ergens was vooral het verbod blijven hangen: niet van de boom eten. Maar hoe zat het nou precies? Ik zocht het op.

“Is het ook zo dat God gezegd heeft: Gij zult niet eten van alle bomen in de hof? ” vraagt de slang (Genesis 3:1). De vrouw antwoordt: “ Van de vrucht van de bomen in de hof mogen wij eten; maar van de vrucht van de boom die in het midden van de hof staat, heeft God gezegd: Gij zult daarvan niet eten en gij zult die niet aanraken, opdat gij niet sterft .” (Genesis 3:2–3) En daar zit iets opvallends. Want een hoofdstuk eerder zei God slechts: “ Maar van de boom van de kennis van goed en kwaad, daarvan zult gij niet eten; want ten dage dat gij daarvan eet, zult gij voorzeker sterven. ” (Genesis 2:17)

Ergens tussen deze twee momenten is het gebod al uitgebreid. Niet eten werd niet eten én niet aanraken. Nog vóór de eerste overtreding versmalt de mens zelf de marge. Wat een richtinggevende regel was, wordt een ruimer verbod .

Die beweging is niet uniek voor dit oude verhaal; het is een menselijke reflex. Evolutionair gezien was het veiliger om een stap extra terug te doen: liever niet te dicht bij de klif, liever geen risico op straf of uitsluiting. Ons zenuwstelsel kiest veiligheid boven speelruimte. Ook kinderen doen dat intuïtief: geef ze een kleurplaat en velen kleuren niet tot de rand, maar nét erbinnen. Niet over de lijntjes! Alsof een uitglijder gevaarlijk is. Zo ontstaat een voorzichtigheid die oorspronkelijk bescherming bood, maar gaandeweg de ruimte inperkt.

Filosofen en denkers hebben deze neiging scherp beschreven. Michel Foucault liet zien hoe macht zich niet alleen via wetten uitdrukt, maar via zelfdisciplinering: we nemen regels in ons op en maken ze strenger dan nodig. Hannah Arendt wees erop dat kwaad vaak niet uit rebellie groeit, maar uit gedachteloze gehoorzaamheid – het stap voor stap vernauwen van speelruimte. Religieuze tradities kennen het eveneens: in het jodendom spreekt men over “hekken om de wet” – extra grenzen om niet eens in de buurt te komen van overtreding. Bescherming verandert zo ongemerkt in beperking.

Die innerlijke voorzichtigheid krijgt in onze moderne samenleving extra voeding. We leven in complexe systemen die veiligheid willen garanderen en risico’s minimaliseren. Organisaties voegen protocollen toe, juristen clausules, verzekeraars vragen steeds meer bewijs. Elk incident leidt tot nieuwe regels; elk falen tot aanscherping. Wat begint als zorg en bescherming groeit uit tot een web van voorzorg. Het oorspronkelijke doel – orde scheppen, vertrouwen bieden – raakt uit zicht. Overblijft een systeem dat vooral angst voedt en mensen kleiner maakt.

Het mechanisme lijkt begrijpelijk: we willen schade voorkomen, aansprakelijkheid beperken, voorspelbaarheid waarborgen. Maar hoe meer we de regels uit angst uitbreiden, hoe minder ruimte er overblijft om te leven, te leren, te spelen. De samenleving raakt verstikt in zelfgemaakte veiligheidskaders; fouten worden ondraaglijk, schuld onvermijdelijk. En precies daar verliezen we iets fundamenteels: het vermogen om te experimenteren, te corrigeren, opnieuw te proberen.

Misschien is het tijd om opnieuw naar de randen van de regel te kijken. Niet om ze roekeloos te negeren, maar om te zien waar we ze onnodig hebben verschoven. Kunnen we systemen bouwen die ruimte laten voor menselijkheid en herstel, in plaats van alleen te straffen? Kunnen we leren dat fouten niet het einde betekenen, maar deel zijn van groei?

Het vraagt moed om niet telkens nog een hek om de wet te zetten. Het vraagt vertrouwen – in onszelf, in elkaar, in structuren die kunnen corrigeren zonder te verpletteren. Pas dan durven we weer te tekenen tot aan de lijn, en soms zelfs er net overheen. Niet uit rebellie, maar omdat leven altijd groter is dan het kader dat wij eromheen trekken.

Hebben en zijn

Sun, 24 Aug 2025 11:24:04 GMT

Over de documentaire Être et Avoir (2002, Nicolas Philibert)

In de taal zijn hebben en zijn de hulpwerkwoorden die je nodig hebt om elke handeling, elke beweging in de tijd uit te drukken. Zonder hen kun je niets vervoegen. Filosofisch bezien: zonder hebben en zijn kunnen we het leven zelf niet in woorden vangen.

Gisteren keek ik opnieuw de documentaire Être et Avoir . Ik had hem jaren geleden ook gezien, maar deze keer trof hij me anders. Niet zozeer de school, de meester, de kinderen – maar de titel zelf. Être et Avoir. Zijn en hebben. In het Nederlands is dat omgedraaid: Hebben en Zijn. Alsof het vanzelfsprekender klinkt om met het hebben te beginnen. Alsof je eerst bezit moet noemen, en pas daarna bestaan.

En juist die volgorde bleef hangen. Want wat betekent het eigenlijk om een leven te hebben? Het klinkt alsof het iets is dat je kunt bezitten, net als een huis, een herinnering of een verzameling boeken. Maar een leven is niet iets dat je op de plank kunt zetten. Het glipt voortdurend door je vingers: elk moment dat je hebt, verandert alweer in iets dat je alleen nog kunt herinneren.

Wat de titel bovendien zo raak maakt, is dat être en avoir in het Frans de eerste werkwoorden zijn die kinderen leren. Het fundament van de taal, het begin van elke vervoeging. In die zin zegt de film: hier, in dit klaslokaal, begint het leren – niet alleen van grammatica, maar van het leven zelf.

Want onderwijs gaat nooit alleen over rekenen of schrijven. Het gaat tegelijk over wachten, vertrouwen, ruzie maken en zich verzoenen. Je leert wat je kunt hebben – kennis, vaardigheden – maar je leert ook wat het betekent om te zijn. Het een zonder het ander zou leeg blijven.

Misschien is het daarom wezenlijker om te zeggen: een leven kun je niet hebben, je kunt het alleen zijn. Niet als bezit dat veilig in je zak past, maar als een gebeuren waarin je zelf telkens opnieuw betrokken wordt. Zijn is niet statisch, niet afgerond; het is een beweging, een voortdurende wording.

Vanuit dat perspectief verandert ook de vraag naar kwaliteit van leven. Het gaat niet om de optelsom van wat iemand bezit of bereikt, maar om de manier waarop iemand aanwezig is. Autonomie is dan niet het afbakenen van grenzen rondom wat van jou is, maar de mogelijkheid om jezelf te ervaren in samenhang met de wereld. Verbondenheid wordt niet de tegenpool van vrijheid, maar de bedding waarin vrijheid überhaupt kan bestaan.

Misschien is dat de stille les die in de titel besloten ligt: dat hebben en zijn niet los van elkaar bestaan, maar dat het hebben pas betekenis krijgt vanuit het zijn. Een diploma, een verzameling herinneringen, een zekere status – ze verliezen hun gewicht als ze niet gedragen worden door de manier waarop iemand leeft.

En in die zin is het omdraaien van de titel meer dan een kwestie van klank of vertaalgewoonte. Het zegt iets over een culturele reflex: dat we vaak eerst denken in termen van bezit, en pas daarna in termen van bestaan. Maar misschien vraagt het leven zelf om de omkering: om te beginnen bij het zijn, en het hebben daar slechts van af te leiden. Want uiteindelijk kun je niets vasthouden. Zelfs het leven zelf niet. Het enige wat werkelijk blijft, is dat je er bent – voor even, voor zolang het duurt. En misschien is dat genoeg: niet een leven te hebben, maar leven te zijn.

De paradox van genot en gemis

Thu, 21 Aug 2025 19:00:40 GMT

De plicht tot genieten – of de kunst van ontvangen

Het hedendaagse moeten genieten is een cultuurvorm van ontevredenheid. Het vertroebelt de oorspronkelijke betekenis van genieten – namelijk het gebruikmaken van wat er ís, in verbondenheid en met begrenzing. In plaats van een gedeelde ervaring van vervulling, wordt het een individuele verplichting die voortdurend tekortschiet.

We lijken te leven onder een vreemde wet: je moet genieten. Het is niet langer een vrije ervaring, maar een morele plicht. Reclames fluisteren: “ Je hebt het verdiend .” Op sociale media verschijnen cocktails, reizen, lachende gezichten – alsof je pas bestaat als je het bewijs van je genot kunt tonen. En wie niet geniet, wie zich leeg voelt of ongelukkig, lijkt tekort te schieten in levenskunst.

En toch – hoe meer we onszelf tot genieten verplichten, hoe leger het vaak voelt. Gerald Hüther beschreef het mechanisme: eerst wordt er onzekerheid en ontevredenheid gezaaid – je bent niet mooi, jong of succesvol genoeg. Daarna volgt de belofte: dit product, deze ervaring, dit avontuur zal je gelukkig maken. Heel even gloeit er voldoening, en daarna keert de leegte terug. Het gat dat gevuld moest worden, blijkt dieper.

Hoe anders klinkt de oorspronkelijke betekenis van genieten: afkomstig uit het Middelnederlandse ghenieten, verwant aan het Duitse genießen . Ooit betekende het eenvoudigweg “gebruiken, tot je nemen”. Het ging niet om overdaad, maar om iets tastbaars en concreets: voedsel, tijd, vriendschap, natuur. Genieten was: het ontvangen van wat er ís.

Misschien verklaart dat waarom kamperen zo weldadig kan zijn. Slapen in een eenvoudige tent. Teruggebracht tot de essentie: een dunne doek als bescherming, de geur van de ochtend, het geluid van vogels. En het stille genot van rapen en verzamelen – schelpen langs de vloedlijn, je handen vol gladde en ruwe vormen, elke vondst een geschenk. Alsof je opnieuw leert wat genoeg is.

Vorige week in het Singer, bij de tentoonstelling ' Wij zijn natuur' van Prinses Irene, werd dit nog tastbaarder. In de tuin van Piet Oudolf, vol kleur, ritme en seizoenen, stond het werk Melancolie van Albert György: een bronzen figuur, ineengedoken, met een gapende leegte in de borst (zie afbeelding). Het beeld raakte me, omdat het precies verbeeldt waar we vaak niet over spreken: het gemis dat achterblijft als we onszelf kwijtraken, of iemand anders verliezen. “ Als je jezelf mist, mis je alles, ” zei Irene. In dat licht krijgt de holte in het beeld bijna een stem.

En toch, juist in die leegte opent zich iets. Irene zei ook: “ Wij mensen zijn ook natuur en onderdeel van al het leven op aarde. Vertraag, ga de natuur in, gebruik al je zintuigen. En wees dankbaar. ” Het kunstwerk laat zien dat gemis en ontvangen niet tegengesteld hoeven te zijn. In de ruimte die overblijft kan ook iets binnenkomen: stilte, verbondenheid, natuur, een handvol schelpen.

Genieten is geen opdracht en geen prestatie. Het is ontvankelijkheid. Een houding van toevertrouwen. Niet méér, maar minder: minder jagen, minder vergelijken, minder moeten. Wie de kunst van ontvangen herontdekt – in een tent, in een tuin, in een moment van stilte – ontdekt dat genieten niet voortkomt uit het vullen van leegte, maar uit eenvoudig aanwezig zijn bij wat er is.

Gefrorenes Licht

Fri, 25 Jul 2025 19:24:22 GMT

Over innerlijke beweging en uiterlijke verbinding

Er zijn ervaringen die zich onttrekken aan verklaring. Ze laten zich niet vastleggen in taal of theorie, en juist daarin verschilt hun gewicht van het alledaagse. Wat werkelijk raakt, komt niet via het hoofd. Het verschijnt — in nabijheid, in stilte, in een ogenblik dat zich niet laat herhalen.

„ Du magst es greifen, du begreifst es nicht. Was du auch siehst, ist nur gefror′nes Licht .”

Die regels, afkomstig uit een lied ter nagedachtenis aan de natuurkundige Hans-Peter Dürr, vangen iets wat zich ook in het denken van Carl Gustav Jung en Martin Buber aftekent. Zij bewegen zich — ieder op hun eigen manier — rond de vraag wat een mens werkelijk tot mens maakt: innerlijke samenhang, of relationele verbondenheid? Zelfwording, of ontmoeting?

Spiegeling van binnen

Voor Jung is de ander vaak aanleiding tot bewustwording. Wat men bewondert, afwijst of verlangt in een ander, zegt iets over het eigen onbewuste. Zo verschijnen beelden uit het innerlijk als projectie op de buitenwereld: de animus/anima, de schaduw, het Zelf. Het doel is niet om dit mechanisme af te wijzen, maar om het door te werken. Wie leert zien wat gespiegeld wordt, ontwikkelt zich. Deze beweging vraagt precisie én overgave. Wat zich aandient als waarheid, kan onvolledig blijken. Wat men wil vasthouden, moet soms juist worden losgelaten. De binnenwereld is rijk, gelaagd en soms verwarrend — maar altijd betekenisvol. De spiegel is noodzakelijk, maar niet voldoende.

Aanwezigheid tussen mensen

Buber verschuift de aandacht van het innerlijk naar het tussenmenselijke. Hij maakt onderscheid tussen twee manieren van verhouden: Ich-Es, waarbij de ander tot object wordt gemaakt, en Ich-Du, waarin men de ander werkelijk ontmoet. Niet als functie, rol of verlengstuk van zichzelf, maar als zelfstandig aanwezig wezen. Een Ich-Du-ervaring is nooit maakbaar. Ze voltrekt zich — op het moment dat iemand werkelijk aanwezig is, zonder te beheersen of te benoemen. Het is een relationele intensiteit die zich niet laat vertalen in functie of nut. De ander wordt niet verklaard, maar ontvangen. Wat zich daarin openbaart is geen kennis, maar werkelijkheid.

Spiegel én aanwezigheid

Wanneer de ander zowel spiegelt als aanwezig is — niet oplossend, niet verklarend, maar eenvoudig aanwezig in wie hij of zij is — ontstaat een vorm van verbinding die zich aan analyse onttrekt. Het contact wordt dan niet instrumenteel, maar existentieel. Niet als middel, maar als ruimte waarin iets fundamenteels zichtbaar wordt.

Er ontstaat een veld waarin innerlijke beweging en uiterlijke verbinding elkaar niet uitsluiten, maar aanvullen. Waar het innerlijk tot spreken komt via de nabijheid van de ander, en de ander zich openbaart zonder bezit of projectie. In zulke ontmoetingen lijkt tijd even stil te staan. Niet omdat er niets gebeurt, maar omdat wat gebeurt, niet hoeft te worden gestuurd. Wat verschijnt, is. Het laat zich niet grijpen, en precies daarom kan het raken.

Er bestaat een vorm van weten die niet uit begrip voortkomt. Een verstaan dat niet verklaart. Wat zich daarin aandient, is geen bezit — geen afsluiting, geen zekerheid. Maar iets dat zich opent, een mogelijkheid, een helderheid in de leegte.

„ Dann zög’re nicht, dich zu verwandeln... und in der Leere offenbart sich erst dein Sein. ”

Wat wezenlijk is, verschijnt niet in het voltooide, maar in het open. Niet in wat begrepen wordt, maar in wat men durft te laten bestaan.

Tekstfragmenten uit „ Gefrorenes Licht (für Hans-Peter Dürr)” zijn geschreven door Eva-Maria Admiral , gezongen en op muziek gezet door Konstantin Wecker .

Afbeelding: Vladimír Zbyñovský - Light Receivers 2025

Zuversicht - Wat ons draagt

Sun, 13 Jul 2025 11:20:02 GMT

Waarom we Zuversicht nodig hebben - en misschien nog moeten leren

We spreken vaak over vertrouwen . In elkaar, in systemen, in processen, in onszelf. Alsof vertrouwen iets is wat je kunt geven of ontvangen, een soort mentale handdruk, een contract. Maar hoe vaak hebben we het werkelijk over de grondtoon van vertrouwen , die niet zozeer gericht is op een ander, maar op het leven zelf? Precies daar opent het Duitse woord Zuversicht een ruimte die wij in het Nederlands nauwelijks kennen. Een ruimte waarin vertrouwen niet afhangt van garanties, maar een innerlijke, moedige houding is tegenover het onbekende.
Misschien is het juist deze vorm van vertrouwen die onze tijd het hardst nodig heeft.

Zuversicht — wat is dat eigenlijk? Het laat zich niet eenvoudig vertalen. Het is geen doorsnee hoop, geen vrijblijvende verwachting. Ook geen optimisme dat alles wel goed zal komen. Zuversicht is een positieve, zekere gerichtheid op de toekomst. Niet omdat je weet dat het precies zo zal lopen als je wilt, maar omdat je vertrouwt dat je zult kunnen omgaan met wat er komt. De Duitse schrijfster Gabriele von Arnim vat het prachtig samen:

„Es ist kein Optimismus. Es ist ein getröstetes Wissen, dass etwas sich fügen wird.“
(Het is geen optimisme. Het is een getroost weten dat iets zich zal voegen.)

Zuversicht is daarmee vertrouwen in een proces dat groter is dan jijzelf, zonder dat je precies kunt benoemen waarop je vertrouwt. Het heeft een kwaliteit van overgave én van innerlijke stevigheid.

In het Nederlands denken we bij vertrouwen vooral relationeel: ik vertrouw jou zolang je je betrouwbaar toont; ik vertrouw het systeem zolang het voorspelbaar werk t; ik vertrouw op mezelf zolang ik bewijs blijf leveren dat ik het kan. Zodra dat onder druk staat, brokkelt vertrouwen vaak af. Zuversicht verschuift de focus: het is geen contract, maar een innerlijke bron. Het is vertrouwen dat niet per se op iemand anders is geprojecteerd, maar dat zegt: hoe de toekomst zich ook ontvouwt, ik zal er zijn — en ik zal het kunnen dragen.

Dat we dit woord missen, is niet alleen een taalkundig detail. Taal geeft vorm aan denken, en denken aan voelen en handelen. Door het ontbreken van een woord als Zuversicht kunnen we moeilijker over dit specifieke soort vertrouwen spreken, laat staan het cultiveren. We zien dat in onze neiging om controle te willen houden. Om risico’s uit te sluiten. Om garanties te eisen voordat we ons openstellen. Maar het leven laat zich niet controleren. Daarin zijn we kwetsbaar en afhankelijk. En juist daarin ligt de uitnodiging tot een vertrouwen dat groter is dan een contract of een rationele afweging.

De dichter Rainer Maria Rilke — een meester in het verkennen van het menselijke staan-in-het-ongewisse — schrijft in zijn Briefe an einen jungen Dichter over hoe wij het onzekere tegemoet zouden moeten treden:

„Ich möchte Sie bitten, Geduld zu haben gegen alles Ungelöste in Ihrem Herzen und zu versuchen, die Fragen selbst lieb zu haben, wie verschlossene Stuben und wie Bücher, die in einer sehr fremden Sprache geschrieben sind. [...] Leben Sie jetzt die Fragen. Vielleicht leben Sie dann allmählich, ohne es zu merken, eines fernen Tages in die Antwort hinein.“

(Ik wil u vragen geduld te hebben met alles wat onopgelost is in uw hart en te proberen de vragen zelf lief te hebben, als gesloten kamers of als boeken in een zeer vreemde taal. [...] Leef nu de vragen. Misschien leeft u dan geleidelijk, zonder het te merken, op een dag het antwoord binnen.)

Is dat niet precies wat Zuversicht is? Een vertrouwen dat niet pas ontstaat als het antwoord er is, maar dat bereid is om met open ogen het ongewisse binnen te gaan. Voor mij raakt dit aan iets wezenlijks in hoe we samenleven en werken. Hoe vaak willen we eerst zeker weten dat iets zal lukken voordat we instappen? Hoe vaak houden we ons hart nog even op slot totdat iemand zijn betrouwbaarheid bewezen heeft? Zuversicht leert een ander soort vertrouwen. Niet blind of roekeloos, maar een vertrouwen dat zegt: ik ben bereid me in het onbekende te begeven, omdat ik vertrouw op mijn (en ons) vermogen om het gaandeweg te dragen. Dat is geen individuele prestatie. Het is een relationele kwaliteit, ingebed in hoe we samen betekenis geven, omgaan met tegenslag, en ruimte maken voor wat zich nog moet ontvouwen.

Ik geloof dat we in het Nederlands — en breder in onze cultuur — opnieuw woorden en beelden nodig hebben voor dit soort vertrouwen. Een vertrouwen dat niet uitsluitend rust op wederzijdse garanties, maar dat geworteld is in een dieper weten dat we het leven, in al zijn onvoorspelbaarheid, aankunnen. Is dat niet precies wat we nodig hebben? Niet de zekerheid dat het nooit pijn zal doen, maar het vertrouwen dat er altijd iets zal zijn — in ons, tussen ons, buiten ons — dat ons kan dragen. Dat is Zuversicht . En misschien mogen we dat woord gewoon lenen, totdat we het zelf kunnen belichamen.

De fout als wegwijzer

Wed, 09 Jul 2025 16:44:47 GMT

Een pleidooi voor menselijkheid in systemen

" Accepteer meer fouten, toon menselijkheid " (NRC 26.6.25) Het zou zo de ondertitel kunnen zijn van ons Trust First Initiative. Niet omdat fouten op zichzelf goed zouden zijn, maar omdat ze onvermijdelijk zijn. En omdat hoe we ermee omgaan, bepaalt of ze leiden tot angst – of tot groei. Tot rigiditeit – of tot ruimte. Tot controle – of tot vertrouwen.

In zijn pleidooi tegen het blinde geloof in ‘de kettingzaag’ raakt Mees van Tooren een kern die in veel verandertrajecten onderbelicht blijft: de bureaucratie is geen log stapel regels, maar een spiegel van onze collectieve angst. De angst om het fout te doen. De angst om geraakt te worden door de gevolgen van ons eigen handelen. De angst om op te vallen in een systeem dat vooral veiligheid lijkt te beloven als je niet beweegt.

Wat als een fout geen breuk, maar een ingang is? Jung schreef: “ De schaduw is die plek waar ons potentieel huist, zodra we bereid zijn het te erkennen. ” In die zin is een fout niets anders dan een uitnodiging tot zelfinzicht. Een mogelijkheid om iets te zien wat eerst verborgen was – over het systeem, de ander, of onszelf. Maar dat vraagt dat we die fout durven aanraken. Niet wegduwen, niet juridificeren, niet onder procedures verstoppen, maar menselijk ontmoeten. In Trust First werken we vanuit het idee dat vertrouwen geen resultante is, maar een voorwaarde. Net als in de filosofie van Spinoza, waar caute – voorzichtigheid – niet staat voor verlamming, maar voor een bezonnen vorm van handelen die juist ruimte opent. Voor nuance. Voor verschil. Voor het erkennen van complexiteit. En voor het feit dat waar mensen werken, dingen soms misgaan. Niet omdat ze onprofessioneel zijn, maar omdat ze leven. En leven is altijd kwetsbaar.

Over het ‘systeem in het hoofd’ Het fascinerende aan bureaucratie – en tegelijk zo schrijnend – is dat ze zich in de hoofden nestelt. Zelfs als de regels versoepeld worden, blijft de ambtelijke geest op zijn hoede. Alsof de fout zich permanent achter de deur schuilhoudt. Ik heb in mijn werk talloze mensen ontmoet die diep geraakt werden door de angst om het verkeerd te doen. Niet omdat ze niet wílden handelen, maar omdat ze hun menselijkheid waren gaan wantrouwen. Alsof alleen nog het sjabloon zekerheid kon bieden. Maar die zekerheid is schijn. En bovendien: onmenselijk.

Wat vraagt dat van ons? Het vraagt iets radicaals eenvoudigs. Dat we niet alleen systemen durven herzien, maar onze kijk op falen. Niet als bewijs van onvermogen, maar als richtingaanwijzer. Niet als reden voor terugtrekking, maar als signaal tot dialoog. Want falen wijst op grensmomenten. Op momenten waarop het bekende niet meer volstaat. En dus op de plek waar ontwikkeling mogelijk wordt. Voor de overheid betekent dat: stop met ambtenaren tot risico-averse uitvoerders te maken. Koester degene die handelt in onzekerheid en blijf nabij als het misgaat. Voor politici: wees duidelijk over de wenselijkheid van eenvoud, maar erken ook dat vertrouwen pas groeit waar ruimte is om te leren, niet om te bewijzen. En voor onszelf, als burgers: wees bereid om die fout – mits open, transparant, en oprecht – niet alleen te verdragen, maar ook te ontvangen als een teken van leven.

In de kern is de fout geen breuk, maar een begin. Daar waar het systeem hapert, wordt de mens zichtbaar. Niet als tekort, maar als waarheid. Laten we die waarheid niet met regels dichtmetselen, maar met vertrouwen tegemoet treden.

ANIMA | beweging van binnenuit

Tue, 17 Jun 2025 13:22:05 GMT

De stem onder de woorden

Ik ben gevraagd voor een interview over mijn ANIMA-ontwikkeling.
Mijn eerste reactie? Huh? Mijn wat?

De termen ken ik natuurlijk. Ik heb me verdiept in de Jungiaanse duidingen, in het innerlijk vrouwelijke als tegenbeeld in ieder mens – het bezielde, het verbindende, het intuïtieve. Maar wat betekent dat nou in míj? Wat is er eigenlijk ontwikkeld, of nog volop in wording?

Aan jullie – bij wijze van voorbereiding – alvast mijn reflecties.

ANIMA is voor mij geen abstractie, geen idee dat je kunt toepassen. Ze is eerder een fluistering die je opmerkt als je ophoudt met hard praten. Ze is geen kracht die zich laat vangen in definities, maar een beweging van binnenuit. In mijn leven is ze altijd aanwezig geweest – als gevoeligheid, als verlangen, als taal onder de taal – maar niet altijd zichtbaar of hoorbaar. Zeker niet voor mezelf.

Lang heb ik gefunctioneerd binnen heldere lijnen. Ik wist wat van mij verwacht werd en ik wist het meestal te brengen. Autonomie, helderheid, scherpte – daar kon ik mee voor de dag komen. Maar ergens bleef iets onvervuld. Niet als gemis, maar als onvermoeibare onderstroom. Een weten dat er méér is dan het gesprokene, het verklaarde, het bewezen.

Mijn ANIMA-ontwikkeling begon op het moment dat ik de controle verloor. Of beter gezegd: toen ik ermee ophield om haar als enige houvast te gebruiken. Dat ging niet zonder strijd. Het vroeg om vallen, loslaten, opnieuw leren luisteren. Naar mijn lijf. Naar mijn dromen. Naar dat wat niet per se klopt, maar wel resoneert.

Sindsdien merk ik dat ik anders beweeg. Zachter misschien, maar niet minder vastberaden. Mijn kracht is niet langer iets wat tegen iets anders in hoeft te staan. Ze ontstaat juist in het meebewegen – in het afstemmen op wat klopt, ook als het niet past. Ik werk anders. Ik spreek anders. Ik voel anders. Niet omdat ik het gepland heb, maar omdat ik me toestond geraakt te worden.

ANIMA is voor mij niet ‘het vrouwelijke’ in de klassieke zin. Ze is eerder de ruimte tussen de dingen – de bedding waarin schurende waarheden naast elkaar mogen bestaan. Ze is het vermogen om open te blijven, ook als het pijn doet. Ze is de taal van mijn binnenwereld, waarin gevoel, verstand en lijf niet langer in conflict zijn, maar elkaar aanvullen.

En ja – het vraagt trouw. Want telkens opnieuw merk ik hoe makkelijk ik terugschiet in de oude patronen: verklaren, duiden, beheersen. Maar mijn ANIMA vraagt iets anders. Geen bewijs. Geen tempo. Wel aanwezigheid. Wel waarheid. Dus als je me straks vraagt naar mijn ANIMA-ontwikkeling, weet dan dit: ik heb geen pasklaar antwoord. Maar ik ben onderweg. En wat ik onderweg ben tegengekomen – in mij, met anderen, in het leven zelf – heeft mij gevormd.

Misschien is dat precies wat zij doet.

I Contain Multitudes

Mon, 09 Jun 2025 11:14:05 GMT

The Life of Chuck – over verlies, herinnering en het gewone dat buitengewoon werd.

Sommige verhalen moeten achterstevoren worden verteld. Niet om terug te keren, maar om te begrijpen. The Life of Chuck doet precies dat. Een leven ontvouwt zich vanaf het einde — van de ineenstorting van het universum tot aan een jeugdige blik omhoog, naar een kamer bovenin het huis. Het voelt onnatuurlijk, en juist daarom zo waarachtig. Want zo werkt herinnering ook: we beginnen bij het verlies, en pas daarna ontvouwt zich langzaam wat er eigenlijk toe deed.

Het verhaal is klein, intiem, bijna ongemerkt groots. Geen heroïek, geen spektakel. Chuck is geen held. Hij is gewoon iemand. Iemand die leeft, twijfelt, danst. Iemand die afscheid neemt. En daarin schuilt een wonderlijke schoonheid: dat het niet de grote gebaren zijn die een leven betekenis geven, maar de stille keuzes, de onverwachte aanrakingen, het gedeelde moment.

Centraal staat een verboden kamer in een huis. De ‘cupola’. Hoog, afgesloten, beladen met een weten waar je nog niet aan toe bent. Iedereen draagt zo’n ruimte in zich. Een plek waar het besef van eindigheid ligt opgeslagen, net buiten bereik. En toch komt er een moment waarop je binnenstapt. Niet uit roekeloosheid, maar omdat het niet anders kan. Wat je daar aantreft, hoeft je niet te verlammen. Het kan ook precies dát zijn wat je de ruimte geeft om werkelijk te leven.

Ergens onderweg in het verhaal citeert een lerares de dichter Walt Whitman: “ I contain multitudes. ” En ineens valt alles op zijn plaats. Wat als we allemaal bestaan uit lagen, versies, werelden? Wat als ons innerlijk universum — met herinneringen, mensen, angsten, verlangens — net zo complex en vergankelijk is als het heelal zelf? Wanneer het leven wankelt, gebeurt dat niet altijd zichtbaar. De apocalyps vindt soms binnenshuis plaats. In stilte. In het wegvallen van een stem, een blik, een betekenis die er altijd was. En toch zijn het juist die ervaringen die iets openbreken. Niet om sterker te worden, maar om dieper te zien.

Misschien is dat de kern: niet proberen te vergeten, niet eindeloos analyseren, maar aanwezig blijven. In het alledaagse. In wat er wél is. In de zachte, verstilde ruimte die ontstaat wanneer we het onoplosbare even laten zijn. De kamer bovenin blijft. Soms open, soms gesloten. Maar wie eenmaal binnen was, kijkt anders. Niet zwaarder, maar ruimer. Niet verdoofd, maar bewogen.

I contain multitudes. Dat is geen verklaring. Het is een erkenning. En misschien is dat genoeg.

Anima Obscura

Wed, 04 Jun 2025 18:16:16 GMT

Scapino Ballet Rotterdam

Recensie Bezoek op 1 juni 2025, Nieuwe Luxor Theater Rotterdam

„Sie gehen daher wie ein Schemen …“

De regel uit het derde deel van Brahms’ Ein Deutsches Requiem klinkt nog na in mij, lang na de laatste klank, de laatste beweging. Op de avond van 1 juni, in het Nieuwe Luxor Theater in Rotterdam, was ik getuige van een zeldzame gebeurtenis: Anima Obscura is geen ballet in de traditionele zin, maar een existentiële ruimte-tijd-ervaring. Een choreografisch Opus Magnum over vergankelijkheid, projectie, transformatie – over wat we zien en wat in ons verborgen blijft. Scapino Ballet en Nanine Linning zijn erin geslaagd een werk te creëren dat de schaduwzijden van de ziel niet schuwt, maar ze dansend, muzikaal en visueel in transcenderende schoonheid transformeert. Het is alsof de schaduw zichzelf heeft overtroffen.

Een alchemie van kunsten

Dans, zang, videoprojectie, licht, klank – in Anima Obscura versmelten de uitdrukkingsvormen tot een integrale vertelling. De choreografie wordt niet enkel begeleid door Brahms’ Ein Deutsches Requiem (indrukwekkend live uitgevoerd door het Rotterdams Philharmonisch Orkest), maar wordt doordrongen van Kyriakides’ elektronische recompositie Ein Schemen. Er ontstaat een nieuwe werkelijkheid: een gelaagd bewustzijnslandschap dat tussen tijden zweeft.

Nanine Linning hanteert bewust de zeven alchemistische fasen van het Opus Magnum als structuurprincipe – een proces van transformatie. Maar deze alchemie blijft niet symbolisch. Ze wordt zichtbaar, voelbaar, lichamelijk. De dansers cirkelen, wankelen, verstillen – niet uit angst, maar in een stille huivering. Niets wordt overdreven, niets wordt beweerd. Alles wordt bevraagd.

Over psyche, projectie en aanwezigheid

In de begrippenwereld van Carl Gustav Jung is de Anima het innerlijke vrouwelijke zielsbeeld van de man, een archetypisch principe. In Anima Obscura krijgt dit principe een collectieve dimensie – het podium wordt tot het onbewuste, tot droomlichaam waarin herinneringen, projecties, angsten en verlangens om elkaar heen draaien. Het ‘schimachtige’ van de ziel wordt niet uitgelegd, maar gedanst. En misschien is dat wel de diepste indruk van de avond: dat het mens-zijn hier niet wordt verklaard, maar geleefd – in zijn tegenstrijdigheid, zijn breekbaarheid en zijn schoonheid.

„Selig sind, die da Leid tragen …“

De muziek van Brahms was nooit liturgisch in kerkelijke zin. Het is een requiem voor de levenden. Voor degenen die achterblijven, die dragen wat was en nooit meer zal zijn. Voor ons. In combinatie met Kyriakides’ elektro-akoestische echo wordt de muziek een spiegel van het innerlijk – soms stralend, soms vluchtig, soms verstild schrijnend. Zo ook de dans: lichamelijk, intuïtief, intellectueel tegelijk. De dualiteit tussen het aardse en het transcendente, tussen lichaam en geest, beeld en wezen, wordt niet opgelost – ze wordt doorleefd.

Ik verliet het theater met een trillende stilte vanbinnen. Anima Obscura heeft me niet alleen geraakt – het heeft me veranderd. De voorstelling liet me zien dat kunst niet alleen uitdrukking is, maar ook transformatie. Dat een requiem niet alleen rouw betekent, maar ook troost, beweging, verbondenheid. Dat we sterfelijk zijn – maar niet zonder betekenis.

Credits:
Concept, regie en choreografie: Nanine Linning
Muziek: Johannes Brahms (Ein Deutsches Requiem) & Yannis Kyriakides (Ein Schemen)
Live uitvoering: Rotterdams Philharmonisch Orkest, Laurens Symfonisch, Aphrodite Patoulidou (sopraan), James Atkinson (bariton), Remy van Kesteren (harp)
Dirigent: Giuseppe Mengoli
Videoprojectie: Claudia Rohrmoser
Kostuumontwerp: Irina Shaposhnikova

Vol_ledig

Sat, 31 May 2025 13:33:10 GMT

Tussen Heel en Leeg

Soms opent een woord zich pas echt als je het langzaam uitspreekt. Vol-ledig. Een woord dat, paradoxaal genoeg, tegelijk iets zegt over vol zijn én leeg zijn. Over volledigheid én loslaten. Over aanwezigheid én afwezigheid. Het is precies in die spanning dat het resoneert.

Volledig zijn betekent in onze taal ‘niets meer tekortkomen’. Het is compleet, afgerond, heel. Maar het woord verraadt iets anders: vol en ledig, als elkaars tegenpolen, samengebracht in één begrip. Alsof volledigheid niet ligt in het een of het ander, maar juist in het samengaan van beiden.

Net zoals ademhaling pas ademen wordt door de afwisseling van in- en uitademen, lijkt vol-ledig pas echt te leven in het ritme van vullen en leeg worden. En misschien geldt dat ook voor onszelf.

Heel en helen

In het Nederlands leeft het woord heel in veel vormen voort: het helen van wonden, het geheel van iets, een heilige (‘de geheelde’), en het helende. We voelen het vaak intuïtief: heelheid is niet hetzelfde als perfectie. Heel zijn is niet zonder breuk — het is begrepen zijn ondanks de breuk.

In het denken over veiligheid, vertrouwen, autonomie, over het bolsymbool en het kind in wording — zie ik telkens weer die beweging: niet weg van breuk, maar door de breuk heen naar heelheid. Helen is dan geen herstel van een oorspronkelijk model, maar een nieuwe volledigheid, gevormd door wat er wás en wat er nu is. Inclusief het gemis, inclusief het litteken.

Whole and hole

De Engelse taal versterkt die paradox. Whole en hole — slechts één letter verschil. Maar dat ene verschil maakt een wereld van betekenis. Of toch niet? Want juist in de nabijheid van dat verschil voel je hoe dicht heelheid en leegte op elkaar liggen. Een hole is een opening — een afwezigheid die ruimte maakt. En misschien wordt iets pas whole als we die open ruimte erkennen. Niet als defect, maar als bestaansvoorwaarde.

De kern van een bol is niet haar buitenkant, maar de ruimte die zij omsluit.

In beeldtaal — de bol, de knop, de nog-niet-voltooide vorm — zie ik dit weerspiegeld. Vol-ledig zijn is niet hetzelfde als af zijn. Het is open zijn. Open voor aanvulling, voor resonantie, voor vervulling — maar ook voor leegte, voor pauze, voor wachten.

Vol-ledig als levenshouding

Misschien is vol-ledigheid geen toestand, maar een vorm van aanwezig-zijn. Een manier van leven waarin we niet kiezen tussen heel of leeg, maar beide dragen. Waarin we het durven toe te geven: dat we vol zijn van verlangen, en ledig van zekerheid. Dat we vol zijn van wat er was, en ledig in het nog-niet. Vertrouwen krijgt pas betekenis als we ons ledig durven maken van controle. Alleen dan ontstaat ruimte voor het onbekende, voor het andere, voor de ander. Vol-ledigheid is dus niet de som van uitersten, maar de kunst ze te verenigen. Om het volle te laten klinken in het lege. Om het heilige te vinden in het gebroken. Om te durven zeggen: ik ben vol-ledig. Niet omdat ik niets mis, maar omdat ik niets ontken.

Over Vertrouwen en Zwaartekracht

Sat, 24 May 2025 07:45:10 GMT

Over de onzichtbare krachten die ons dragen en verbinden

Soms valt alles samen – niet als in een instorting, maar in de oorspronkelijke betekenis van het woord: het valt samen. Gebeurtenissen, gedachten, waarnemingen die zich niet toevallig, maar als in een stille resonantie met elkaar verbinden.

Afgelopen week liet één thema me niet los: zwaartekracht. Niet omdat ik me zwaar voelde – integendeel. Maar omdat ik me meer dan ooit bewust werd van hoezeer we afhankelijk zijn van die onzichtbare krachten die ons vasthouden in het leven.

Ik was in Cambridge, waar Claudia de Rham een lezing gaf over The Beauty of Falling. Haar verhaal was veel meer dan een natuurkundig betoog – het was een poëtisch-wetenschappelijke beschouwing over het vallen. Ze sprak over hoe vallen niet gelijk staat aan falen. Het is beweging. Overgave aan een kracht die groter is dan wijzelf. En juist daarin schuilt schoonheid: in het vertrouwen van een lichaam dat zich toevertrouwt aan het onbekende – aan iets dat het niet volledig begrijpt, maar diep vanbinnen wél voelt.

Enkele dagen later las ik in het nieuws dat Jupiter aan het krimpen is. De grootste planeet van ons zonnestelsel wordt compacter, en daardoor groeit zijn zwaartekracht. En die immense aantrekkingskracht is niet zomaar een abstract natuurkundig gegeven – ze beschermt ons. Jupiter trekt kometen aan die anders de aarde hadden kunnen treffen. Hij houdt andere planeten op hun baan. Zonder Jupiter zou het zonnestelsel een kwetsbaar, instabiel geheel zijn.

En opnieuw dacht ik aan vertrouwen.Niet alleen omdat het – net als zwaartekracht – onzichtbaar is. Maar ook omdat het een verbindende kracht is. Vertrouwen houdt systemen, mensen, relaties bijeen – niet door controle, maar door bereidheid. Niet door macht, maar door relatie. Niet door stilstand, maar juist in en door beweging.

Vorige week vierden we de startbijeenkomst van het Trust First-initiatief. Een inspirerende ontmoeting met mensen die zich bezighouden met de vraag hoe we vertrouwen kunnen versterken – in maatschappelijke verbanden, organisaties, relaties. Wat me het meest raakte, was het besef dat vertrouwen niet alleen relationeel is, maar ook chronologisch. Het is geen vaste toestand, maar een proces dat zich steeds opnieuw voltrekt. Vertrouwen wordt opgebouwd, kan worden geschonden, moet worden herwonnen – een ritmisch gebeuren dat zich niet laat vastzetten.

En ineens leek vertrouwen op een baan om een kern – niet statisch, niet gegarandeerd, maar in beweging gehouden door een onzichtbare kracht. Zoals de aarde niet zomaar ‘er is’, maar door een dynamisch evenwicht in haar baan blijft.

Wat me raakt in al deze beelden – het vallen uit de lezing van Claudia, de aantrekkingskracht van Jupiter, het steeds weer opnieuw gestalte geven aan vertrouwen – is dat ze allemaal iets zeggen over omgaan met onzekerheid. Over het lef om je over te geven aan iets dat je niet beheerst. Over de keuze om te vertrouwen – op mensen, op ideeën, op structuren – omdat je gelooft dat er iets of iemand is dat je draagt.

Misschien is dat vertrouwen ten diepste: geen belofte van veiligheid, maar de stille overtuiging dat we niet zomaar verdwijnen. Dat er iets is – een persoon, een gemeenschap, een idee, een planeet – met genoeg massa om ons bij elkaar te houden. Zoals zwaartekracht dat doet in het heelal, zo doet vertrouwen dat in ons bestaan.

En dan is het ineens niet vreemd meer om vertrouwen en zwaartekracht in één adem te noemen. Beide werken in de luwte. Beide voorkomen dat alles uit elkaar valt. En beide onthullen – als we het aandurven – de stille schoonheid van het vallen, en de zachte kracht van blijven.